YÜKSEL ÇAYIROĞLU
Vertaald door Bahattin Koçak
Editoriale inleiding
In een tijd waarin individualisme en zelfexpressie centraal staan, lijken oude waarden als bescheidenheid, solidariteit en innerlijke discipline steeds meer naar de achtergrond te verdwijnen. Filosofen, sociologen en spirituele denkers signaleren al langer dat onze cultuur een voedingsbodem is geworden voor een “tiranniek ego”. In dit essay verkent Yüksel Çayıroğlu hoe deze ontwikkeling niet alleen individuen, maar ook relaties en samenlevingen beïnvloedt. Zijn analyse verbindt inzichten van oosterse en westerse denkers en nodigt de lezer uit om opnieuw na te denken over de plaats van het ego in ons leven.
Individu, samenleving en verdwijnende waarden
Bediüzzaman* beschreef onze tijd als “het tijdperk van ikzucht en ego” (Emirdağ, p. 156). Hij stelde dat het ego in deze eeuw extreme vormen heeft aangenomen (Kastamonu, p. 164) en met kracht regeert (Barla, p. 64). Hij zag het als een ziekte van de moderne tijd (Emirdağ, p. 225) en merkte zelfs scherp op: “In deze eeuw heeft het ego zozeer de teugels in handen genomen dat veel mensen veranderd zijn in uitingen van een tiranniek ego.” (Mektubat, p. 517)
Volgens hem wortelt de versterking van het ego in een tekort aan waardenopvoeding en een verzwakking van innerlijke discipline (Emirdağ, p. 156). Met de woorden “Een verschrikkelijk egoïsme, voortgekomen uit onachtzaamheid en wereldsgezindheid, regeert in deze tijd” wijst hij naar de bron van dit verschijnsel (Şualar, p. 309). Hij verklaarde daarom dat hij zijn leven wijdde aan de strijd tegen twee misleidende machten: het ego en de natuur (Mesnevi-i Nuriye, p. 107).
De opkomst van zelfzucht en egoïsme is overigens niet alleen door hem gesignaleerd. Ook moderne denkers hebben dit vastgesteld. Christopher Lasch beschreef in The Culture of Narcissism (1979) onze tijd als een tijdperk waarin individuen hun eigen ik tot afgod verheffen. Will Storr toont in Selfie aan hoe extreem individualisme en narcisme mensen niet vrijer maken, maar juist angstiger en eenzamer. Jean M. Twenge beschreef in Generation Me en The Narcissism Epidemic hoe egoïsme en narcisme zich verspreiden, hun oorzaken en hun verwoestende gevolgen.
Toch zien velen dit gevaar nauwelijks. Zoals een vis het water waarin hij zwemt niet opmerkt, zo zijn wij vaak blind voor de cultuur waarin wij ondergedompeld zijn. Narcistische trekken worden niet herkend en de psychologische en maatschappelijke schade blijft vaak onvoorziene.
Omdat deze cultuur ons allemaal beïnvloedt, beseffen we vaak niet eens in welke richting we ons ontwikkelen. Sommigen gaan zelfs de kortstondige genoegens van een egogericht leven zien als iets positiefs.
De narcistische structuur van de moderne cultuur
Elke cultuur schept een eigen atmosfeer en vormt zo haar mensen. De moderne cultuur is individualistisch, materialistisch, competitief, vrijheidslievend, uiterlijk gericht en gericht op genot. Zij put haar inspiratie niet uit oude tradities of morele bronnen, maar uit een verabsoluteerde rede, eenzijdige wetenschap en ideologieën die macht en eigenbelang verheerlijken.
Daarom beloont ze niet altruïsme maar zelfzucht. Onderwijs richt zich steeds minder op karaktervorming en steeds meer op prestaties en succes. In gezinnen verschuift de aandacht vaak sterk naar de wensen van de kinderen, waardoor traditionele rollen veranderen. Psychologie en zelfhulp hameren op zelfontplooiing, terwijl waarden als opoffering of dienstbaarheid vaak als verdacht of ongezond worden voorgesteld.
Media versterken dit patroon. Digitale platforms geven iedereen de kans zich te profileren en bevestiging te zoeken. Het bedrijfsleven stelt status, carrière en winst centraal. Zo ontstaat een cultuur die vanaf jonge leeftijd influistert dat je alles kunt worden wat je wilt, zolang je maar droomt, verlangt en gelooft.
Levensmotto’s als “vertrouw op jezelf, hou van jezelf, ontdek jezelf” zijn alomtegenwoordig. Alles draait om “ik”. Het resultaat is een tijdperk waarin het ego ongekend sterk is geworden.
De moderne mens en de opkomst van het ego
De moderne mens vertrouwt vooral op zichzelf. Hij wil zijn leven geheel naar eigen voorkeur inrichten en ziet advies of hulp vragen vaak als zwakte. Hij overschat zijn kracht, denkt alles te kunnen bereiken en wil zijn lot volledig in eigen hand nemen. Vrijheid en onafhankelijkheid zijn bijna heilige taboes geworden.
Daarmee komt ook een manier van leven die vooral draait om het eigen plezier en de eigen status. Men voelt zich bijzonder, uniek, en wil opvallen. Dit uit zich in uiterlijk vertoon, consumptie en steeds nieuwe ervaringen najagen.
De hunkering naar aandacht en waardering maakt dat velen voortdurend over zichzelf spreken, zichzelf delen op sociale media en elk moment in de schijnwerpers willen staan. Het lijkt alsof de wereld slechts draait om hun persoonlijke leven.
De maatschappelijke schade
Narcisme is wel “fastfood voor de ziel” genoemd: het geeft snel plezier, maar laat daarna leegte achter. Hoe sterker het egoïsme, hoe zwakker waarden als solidariteit, empathie en gemeenschapszin worden.
Waar egoïsme overheerst, verliezen mensen hun vermogen zich in de ander te verplaatsen, groeit de competitie en brokkelt vertrouwen af. Vriendschappen worden instrumenteler en relaties oppervlakkiger.
Zoals Bediüzzaman benadrukte: iemand die vooral zichzelf bewondert, kan een ander niet echt liefhebben. Uiteindelijk blijven er eenzaamheid en wantrouwen over.
Ook gezinnen lijden onder dit proces. Steeds meer relaties en structuren vallen uiteen, niet in de laatste plaats omdat mensen hun eigen genoegens, vrijheid en verlangens boven alles stellen.
Het ware gezicht van narcisme
Wat maakt een mens werkelijk waardevol? Niet simpelweg het feit dat hij “zichzelf” is, maar wat hij doet: zijn inzet, zijn morele houding, zijn bijdrage aan anderen, en zijn vermogen zijn innerlijke grenzen te overstijgen.
De belofte dat wij volledig zelfvoorzienend kunnen zijn, alles kunnen bereiken en alles onder controle hebben, is een illusie van de moderne tijd. Wij zijn in potentie rijk en krachtig, maar in mogelijkheden en macht ook uiterst beperkt. Carrière, status en succes kunnen het innerlijke gemis niet vullen.
Het ego, dat ons eigenlijk is toevertrouwd als een sleutel tot zelfkennis en reflectie, verandert in deze cultuur in een bron van trots, ijdelheid en zelfverheerlijking. In plaats van een spiegel die ons helpt onszelf en iets hogers te begrijpen, wordt het een tiranniek ego dat ons gevangen houdt.
Zonder betrouwbare richtingwijzers lukt het de mens niet zijn ego te sturen of zijn zwakheden te beheersen. Hij beseft niet dat sommige neigingen niet bedoeld zijn om te worden gevoed, maar om te worden getemd. Hij begrijpt niet dat echte rust niet schuilt in grootheidswaan, maar in nederigheid; niet in onverzadigbare consumptie, maar in tevredenheid; niet in uiterlijk vertoon, maar in eenvoud en verbondenheid.
Een stap terug
Misschien is dit de kern van wat wij in deze tijd nodig hebben: een stap terug doen en ons afvragen in welk web van cultuur wij verstrikt raken. Even stilvallen en beseffen hoe de maalstroom van populariteit en prestatie ons meesleurt. En vervolgens opnieuw de weg zoeken naar onze natuur, naar waarheid, naar innerlijke rust en naar de vrijheid die voortkomt uit zelfbeheersing.
Noot: Bediüzzaman Said Nursi (1877–1960) was een invloedrijke denker en schrijver uit Turkije. In zijn hoofdwerk, de Risale-i Nur, verbond hij thema’s als geloof, rede, wetenschap en samenleving. Zijn observaties over ego, waarden en menselijke verantwoordelijkheid blijven ook vandaag verrassend actueel.
Vertaald door Bahattin Koçak
